Alle fingrane er på plass

Då Tørvikbygd Ungdomslag skulle leggja nytt heiltregolv i Bygdatun, fekk laget hjelp av Asbjørn Eide. Eide driv snikkarverkstad i Tørvikbygd. Han er eigentleg tømrar og har snikra i 35 år.

Eide rådde ungdomslaget til å velja ask til golvbord i Bygdatun. Ask er nesten like hard som eik, men ask er rimelegare, fortel Eide. Samstundes er veden ljos og fin, held han fram.

Eide fekk tak i ask frå Canada og visste råd for å få gjort dei skorne borda frå utlandet om til høvla golvbord lokalt i Kvam.

Lokalt sagbruk

Løysinga ligg mellom fylkesveg 48 og Øynefjorden i Gravdal. Der har Steinar Gravdal bygt opp eit sagbruk som kanskje er ukjent for mange.

Steinar kjenner Eide frå før. Han tok på seg å høvla og pløya golvborda og taka ein prat med snikkaren frå Tørvikbygd.

Steinar har ein maskin kalla «moulding». Maskinen går på trykkluft med åtte ulike spindlar. Ein kan plassera skjer og fresar på spindlane. Same maskinen kan gjera åtte operasjonar i same vendinga når bord eller plank passerer gjennom han.

Når dei to karane skal høvla golvborda, justerer fyrst Eide breidda på ei sag. Deretter vert borda førte inn i mouldingen. Det er fem spindlar i bruk for å høvla og pløya golvborda, fortel 85-åringen.

Steinar kan laga det meste med denne maskinen, til dømes golvbord, panel, rundstokk og lister.

Starta med ein bekk

Det var bestefar til Steinar som tok til å nytta krafta i den vesle bekken som i dag renn under sagbruket. Han fekk på plass eit peltonhjul. Med krafta frå hjulet skar han stav til sildetønner.

Sagbladet stod på same akslingen som peltonturbinen. Det var ikkje straum involvert. Straumen kom fyrst i 1954, fortel sagbrukaren.

For å driva kappsag og andre maskinar hadde ein store reimar som gjekk gjennom sagbruket. Reimane gjekk ned frå ein mellomaksling i taket. Det var snart å hengja seg fast, seier Steinar.

– Det er eit under at det har gått bra, utdjupar han.

Då det var varmt og turt i vêret, utvida reimane seg og slakna. Steinar fortel at ein laga ei blanding av tjøre, sinkkvitt og oske.

Denne blandinga vart smurd på reimane og gav god heft. Då smurningen kom på, knitra det nesten som når ein flekkjer skinnet av eit dyr. Dette minnest Steinar godt, jamvel om det er mange år sidan.

Steinar kan avkrefta at sagbrukarar ofte manglar ein finger eller to. Både far hans og bestefar hans hadde alle på plass.

Sameleis er det ikkje noko feil med høyrsla etter eit langt liv med maskindur. Tømraren fortel at ein ikkje byrja gå med høyrslevern før på 1980- eller 1990-talet. Like fullt har det gått bra.

Tønnestavane vart bruka til å laga sildetønner i hop med botnar og tønneband. Stavane er skiene som vert haldne i hop av banda.

Då vegen kom, måtte ein flytta utstyret til å skjera stav for å gjera plass til vegen. Etter det vart det berre sag på plassen, og far til Steinar, Hans, slutta produsera stav til sildetønner.

Steinar har bygt opp og drive sagbruket sidan 1965. Han har halde på i det han kallar ein «mannsalder».

Endra etterspurnad

På bruket skar ein i all hovudsak trelast til husbygging etter at det var slutt på produksjonen av sildetønner. Men det var framleis ein viss etterspurnad etter bord og plank til båtbygging fram til utpå 1980-talet, forklårar sagbrukaren. 

Båtbyggjarverkstadene er borte no, fortel Steinar. Det er lenge sidan han har skore materialar til den næringa.

Maskinane var enkle då tømraren tok til med produksjonen. Han trong maskin til enkeltfalsa kledningsbord til ein kunde. Steinar visste at det stod ein dimensjonshøvel på Varaldsøy med plass til fire skjer. Han kunne setja inn falsestål i to av spora for å laga enkeltfalsa bord.

Dette var tida før bilveg og bilferje. Steinar og faren tok snekka fatt og fór over Øynefjorden. 

Dei to greidde akkurat å få plass til maskinen nedi snekka. Karane bruka kjettingtalje for å lyfta maskinen opp og ned i båten.

Høvelen var i alle fall tung, seier sagbrukaren. Dei to fekk maskinen dit han skulle og sette i gang med å høvla bord.

Nyare maskinar

Seinare har nye maskinar kome til, men Steinar har sloppe å ro etter dei. Det nye har kome via landvegen.

Steinar utvida sagbruket med nye hallar og maskinar. Det kom til høvleri, impregneringsanlegg, målingsline og elementproduksjon.

Sagbrukaren har hatt faste kundar mellom byggmeistrane i Bergen. Sønene hans var med på sagbruket og snikring i nærområdet og Gjermundshamn.

Faren fortel at då sønene gifta seg og flytte til Norheimsund, såg han at familien måtte starta noko der inne. Det som starta som ein hall med byggjevarer, har vorte til Hardanger Byggsenter i Norheimsund. Dette vart ein del av det same firmaet. 

Steinar har to søner og ei dotter. I dag arbeider alle tre på Hardanger Byggsenter i lag. Han er takksam for at borna hans kan arbeida i lag. Det er ikkje sjølvsagt at sysken greier det, seier han.

– Folk vil ikkje arbeida på den måten me gjorde før. Folk forventar å ha meir fritid enn det ein hadde før, meiner han.

Det handlar om kor mykje ein får att for dei timane ein legg inn, fortel Steinar.

– Eg vil ikkje ungane so vondt at dei skal taka over drifta på sagbruket, seier han.

– Har gått i eitt

Ein må ha ei kone som godtek at ein ikkje kjem når ein har sagt og at ein køyrer materialar på kvelden. Attpåtil punkterer ein gong og annan på kveldsturen til byen, gjev sagbrukaren som døme.

Det hender ogso at maskinane går sund, spøkjer han. Då har han lege halve natta for å få dei i stand att, seier han.

Det har vore interessant å halda på som sagbrukar, fortel 85-åringen når han ser attende på det som har hendt gjennom åra.

– Det kan verta for interessant òg. Du kan verta for oppslukt i arbeidet, seier han.

Arbeidet har gått på kostnad av andre syslar. Steinar tykkjer det er mykje meir gjevande å arbeida enn å reisa til utlandet i tide og utide.

Arbeidskaren har ikkje vore so mykje på ferie, men har vore fleire turar til Finland for å kjøpa sager, fortel han.

Det har vore veldig fritt å driva sagbruk, men samstundes må ein heile tida levera, fortel han.

– Du må levera det du har lova, seier sagbrukaren etter 60 år i drift.

Det har gått i eitt sidan 1965. Ein lyt takka for at ein har hatt helse til å halda på med dette, konstaterer 85-åringen.

Han har hatt folk med seg heile vegen. Men han har ikkje hatt tilsette sidan han byrja trappa ned.

Ordføraren i Kvam, Torgeir Næss, har hatt sumarjobb på sagbruket til Gravdal. Han var ein god arbeidskar, snill og effektiv, seier den tilårskomne tømraren om ordføraren.

– Eg har trappa ned i 20 år, seier sagbrukaren.

– Eg reknar det som at eg har slutta. Det er mykje vanskelegare å avslutta enn å starta eit firma, seier Steinar.

Stål mot stål

Gravdal fortel at han har skore i stålmantlar frå skyting i skogen. Det er noko av det verste ein kan råka når ein skjer. Ein anar ingenting før det smell, seier han.

Det er ikkje greitt å skjera i stein heller, men stålkulene er hardare enn spikar. Når det går stål mot stål, gjev det seg båe stader, seier 85-åringen.

Han har opplevd at han like godt kan kasta eit sirkelsagblad om ein har skore ei kule eller ein spikar langsetter.

Eit lite sagbruk er meir smidig enn dei store, fortel tømraren. Kjøper du frå Moelven, leverer sagbruket heile pakkar, og du må taka det som er i pakken. 

– Eg skulle hatt nokre stokkar og ha skore åt deg, men det har eg ikkje, seier sagbrukaren til bladfyken.

Det er ein eigen kunst med store sirkelsagblad. Det skal vera strekk i bladet, utan at bladmannen veit kva det går i. Steinar har ein eigen maskin som slipar sagblada kvasse.

Nye tider

Veg til Mundheim kom fyrst i 1963, fortel Steinar. Før det fanst berre ein stig som var for smal til å føra ei ku. Det var sjøen som var vegen i den tida. 

Gjennom oppvoksteren til Steinar låg Gravdal i Varaldsøy kommune i lag med Mundheim og Nernes, fortel han. Kommunen hadde vorte skild ut or Strandebarm kommune i 1902. 

Tømraren hugsar at dei som var eldre enn han, rodde sjølve til skulen på Mundheim. Då han byrja på skulen, hadde det kome motorbåt. Han minnest at ungane fekk sitja på mjølkespann på motorbåten på skulevegen.

Før var det telegraf, meieri, bakeri, drosje og ferjekai på Mundheim. Ferja gjekk til Varaldsøy, Gjermundshamn og Løfallstrand. Ferja gjekk to turar om dagen, fortel tømraren.

Framhaldsskulen bytte på å vera annakvart år på Mundheim og på Varaldsøy. Det vart slik at Steinar måtte gå på skulen det året skulen var på Varaldsøy. Han måtte bu på øya i vekene det året.

Steinar trur ikkje det er mange som vert buande att når dei eldste vert borte i Gravdal. Det er ikkje skuleungar her lenger, fortel sagbrukaren. Og det var fyrst i år, då alle skuleungane var borte, at det endeleg kom vegljos på fylkesvegene i Gravdal, slår han fast.

Steinar gjekk tømrarlina på yrkesskulen i Steindalen. Deretter gjekk han i lære hjå byggmeister Bjarne Mo og var ei stund på trevarefabrikken hans i Steinsdalen.

– Vanskeleg å stå i ro

I år har han avgjort for fyrste gong at han ikkje skal kjøpa inn nytt vyrke. Han vil freista halda seg til å gjera ferdig det som er påbyrja.

– Men når eg kjenner lukta av nyskore tre, vert det vanskeleg å stå i ro, seier sagbrukaren.

– Kva for tresort luktar best?

– Det er fure. Om du kjem til ein plass der det er nyhogd fure, kjenner du det med ein gong, svarar Steinar.