Grislar på i skogen

Mørket ligg tungt over Norheimsund denne morgonen. I lia ved Kvam Auto kan ein sjå lys. Ein kort grusveg leiar opp til velteplassen der tømmer ligg stabla.

Skogsvegen som går vidare, minner meir om eit gjørmehol ein gris kunne tenkja seg å liggja i, enn ein stad der motoriserte køyretøy med hjul skal ta seg fram. Hjulspora er minst ein halv meter djupe.

Nedover vegen kjem ei gul skogsmaskin med åtte hjul, belte og kjettingar. Maskina veg om lag 25 tonn og er lasta med 27 kubikkmeter tømmer. Bak spakane sit Robert Talle. Han er på veg nedover gjørma med «lassberaren». Talle har jobba med denne maskina i éi veke, men har halvtanna års erfaring, etter ein fem år lang pause.

Talle, lærlingen Vegar Gudbrandstuen og bladfyken tek plass i førarhuset. Førarsetet kan stå i begge retningar. Det er så trongt at det nesten er umogleg å flytta på seg.

Stokkane har nøyaktig same lengd. Nokre er tjukke, andre er smale. Dei fleste har blå og raude striper av lakk i enden. Slik ser Talle kva trestokkar som skal kor. Ved hjelp av ein styrepinne og ei klype flyttar han tømmerstokkane ut frå maskina og legg dei i fine stablar.

For tynne og for tjukke stokkar vert sorterte vekk. Stokkane med rett tjukn skal verta til materialar ein nyttar til å byggja hus, medan avviksstokkane mellom anna kan verta papir. Størsteparten av stokkane er gran, men arbeidarane feller også andre sortar for å koma fram til grantrea. Grunneigaren kan velja om han vil ha lauvtrea som vert felte til ved. Dei hamnar i ein eigen haug.

– Det hadde gått mykje fortare om Vegar gjorde dette. Han hadde vore ferdig allereie, seier Talle når han er like over halvvegs.

Sjå video:

To gasspedalar

Men det er ikkje her i enden av grusvegen stokkane startar eller sluttar si reise. Me må opp i lia. Den fyrste svingen er krapp og bratt. Bladfyken kjenner hjarta slå litt fortare. Korleis går det med ei så stor maskin på ein så dårleg veg? undrar journalisten utan erfaring med skogsarbeid.

Maskina jobbar seg rundt svingen litt etter litt. Talle justerer og prøver igjen. Men så vert det stopp. Korkje sjåføren eller lærlingen forstår kva som skjer. Maskina vil ikkje gå vidare.

– Trør du på gasspedalen? spør Gudbrandstuen, og kikkar ned mot beina til journalisten.

Maskina har ein gasspedal i kvar retning, og forstår ikkje kva Talle vil når pedalane i begge retningar er i bruk. Bladfyken må ta skulda, og så fort beina er trygt plasserte, kjem me i gang. Sakte, men sikkert fraktar maskina oss oppover. Transportetappen er bratt og svingete. Den gjørmete vegen slyngjer seg gjennom terrenget. Bratte bakkar og tre på begge sider.

– Kva krav er det for å køyra denne maskina?

– At du må pusta sjølv. At du er fødd, svarar Talle.

Journalisten, som allereie hadde hjarta i halsen, sperrar augo opp.

– Er ikkje det ganske sprøtt?

– Jau, det er for så vidt det, seier han.

– Det er akkurat som å køyra bil. Når du slepper gassen, står maskina i ro, seier Talle.

Gudbrandstuen fortel at han hadde med seg ein rettleiar i om lag éi veke då han byrja køyra maskina i fjor.

– Det var folk i nærleiken, så eg sat ikkje åleine på kveldane. Det er berre å vera forsiktig, så kjem du inn i det, seier lærlingen.

Krev ikkje førarkort

17-åringen seier at det er tøft å køyra maskinene. Det einaste ein må ha for å kunna køyra hogstmaskinene, er eit kurs, ifylgje skogsarbeidarane. Kurset «Norsk PEFC Skogstandard» tek føre seg emna plan og dokumentasjon, biologisk mangfald, vatn og våtmark, sosiale verdiar, skogbrukstiltak, treslagval og helse, miljø og tryggleik.

Deretter trengst berre opplæring frå fagpersonar.

– Det viktigaste er at ein gjev seg før det går gale, seier Gudbrandstuen.

– Det kan gå gale. Det kan gå veldig gale òg. Du kan velta, og det er ikkje noko ein vil, seier han.

Ifylgje Talle er hyttene dei sikraste som finst. Glasa kan ikkje knusast, seier han. Skogsoperatør Endre Velken i Hjelmeland Hogst og Service AS (HHS) har ansvar for arbeidarane i laget. Han seier at den beste måten å læra å køyra maskinene på er å prøva og feila på eiga hand. Men han stadfestar at han hadde vondt i magen fyrste gong han sleppte lærlingen laus.

– Eg ser fort om dei har «maskinfølelse». Du kan ikkje berre sjå kor tøft det er på YouTube og tru at du kan køyra. Somme berre køyrer, andre kjenner korleis maskina oppfører seg, kvar det er grep og kvar det ikkje er grep, når ein held på å velta og når det går bra. Å køyra ei sånn maskin handlar mykje om «feeling», seier Velken.

Maskina kvelva

Han har vore ute for at maskina nesten kvelva. Ikkje heilt rundt, men slik at dekka stod opp i lufta. Då han arbeidde på Melstveit, aust for Øystese, skulle han fjerna ei rot for å laga veg. Maskina greip tak i rota og røska henne opp. Velken svinga armen over på andre sida. Då han skulle sleppa stubben ned på den andre sida av vegen han var i gang med å laga, hang stubben fast i aggregatet i enden av armen på maskina. Maskina sklei etter.

– Det var ein situasjon der eg hadde lagt alt til rette for at det ikkje skulle skje, og eg var ikkje fokusert på at det kunne skje. Då fór eg nedover i lag med stubben. Det gjekk bra. Ein velt i ny og ne er slikt som skjer, men eg har ikkje vore med på at det har gått gale, seier Velken.

Å vera merksam er det viktigaste. Det nyttar ikkje å sjå på telefonen når ein køyrer. Då er det betre å stoppa for å ta ein kaffipause, seier han.

– Ein lærer seg «limiten». Det er krevjande å køyra maskin i skogen på Vestlandet. Ein kan ikkje seia noko anna. Det er mange austlandssjåførar som ikkje hadde trivest på jobb her, ifylgje Velken.

Effektiv drift

Om lag eit kvarter etter at turen startar, kjem me inn i hogstfeltet, og endå tek det fleire minutt å koma til topps. Nokre stader står halve trestubbar att, andre stader heile tre. Velken seier at trea og stubbane står att for å ta vare på mangfaldet i naturen. Tre som allereie er døde, går klar saga. Dei er heimen til mellom anna biller og insekt.

Store delar av området har vorte ope. Berre restar står att som minne etter skogen som for nokre månadar sidan stod her. Skodda kjem sivande innover Norheimsund. Frå lia ser ein den kvite massen koma frå fjorden og pakka bygda inn. Det gjekk ikkje lenge før ein ikkje kunne sjå anna enn dei næraste trea og tåka.

Lenger oppe i lia er hogstmaskina stasjonert. I enden av den lange armen heng eit aggregat, ein munn som skjer vekk greinene på få sekund. Munnen lukkar seg om stamma på eit grantre og lyfter det opp. Heile treet går raskt gjennom munnen og greinene fyk. Deretter sagar bladet, som liknar eit forstørra motorsagblad, stokken i eksakt like delar.

– Maskina veit på millimeteren kor lange stokkane skal vera. På få sekund får eg all informasjon om stokken overført til dataskjermen, seier Velken.

Han styrer hogstmaskina og forvandlar ein haug med grantre med greiner til slette tømmerstokkar på eit blunk. Maskina matar trea ut som ark i ei makuleringsmaskin. Stokkane landar side om side oppå dei andre i stabelen.

Gudbrandstuen anslår at det ville ha teke om lag fem minutt berre å fjerna kvistane frå kvart tre. Maskina gjer både kvistinga og delinga på få sekund.

Nyttar verneklede

Maskina kan ta mykje av jobben, men nokre tre må fellast manuelt fordi maskina ikkje når fram til dei. Då må Gudbrandstuen og Velken ta beina fatt. Med motorsag ryddar arbeidarane seg veg fram til dei trea som skal ned. Ved å skjera eit felleskår på den sida treet skal falla, kan arbeidarane kontrollera kvar treet landar. Om ein skjer av brytekanten, eit stykke på midten, mistar ein kontrollen, ifylgje Velken.

Etterpå overtek hogstmaskina arbeidet og fjernar kvistar og deler opp stokkane.

Arbeidarane treng ikkje spesielle klede for å sitja inne i maskinene, men hjelm og spesiallaga motorsagbukser og -sko høyrer likevel med til kvardagen. Om motorsaga glepp når ein er ute og feller tre, stoppar ho med ein gong ho kjem i kontakt med vernebuksa.

– Det er når du er ute og driv med noko manuelt, det kan gå gale, seier Velken.

Ein kan snubla med motorsaga i handa eller falla ned når ein klatrar. I fjor fekk Velken brot i kinnbeinet etter å ha felt eit tre. Han hugsar ikkje akkurat kva som skjedde, men han har tenkt seg til kva som kan ha skjedd. Då han skulle fella eit tre, hadde han laga ein trygg rømmingsveg å gå medan treet fall. Truleg trefte treet ein stokk då det landa, og sende ein kvist i andletet på han.

– Eg kom til endes på rømmingsvegen eg hadde laga, og trudde eg var trygg. Det sette ein støkk i meg, seier han.

Ny standard

Velken driv hogstfirmaet saman med Åsmund Hjelmeland, og har ansvar for dei andre arbeidarane i laget. Teamet til Hjelmeland er stasjonert i Kvinnherad. HHS er deleigar og underentreprenør av Fjordtømmer AS. Sistnemnde tilbyr grunneigarar ein komplett pakke med alt frå uttak av tømmeret til transport til sagbruk eller båt.

Arbeidarane går systematisk til verks i skogen. Fyrst vert området kartlagt. Mellom anna vert det teikna inn på eit kart kvar det renn vatn, kva tre som skal stå att og anna arbeidarane må ta omsyn til.

Då Velken byrja med skogsarbeid i 2008, var målet å ta ut alt i heile område. Den nye standarden krev at det står eit visst tal såkalla livsløpstre att av miljøomsyn, for at mellom anna fuglar, biller og insekt skal ha ein plass å vera. Også fleire store tre får stå att.

– Om dei store trea står eller veltar, er ikkje så nøye, men det skal vera mangfald i skogen, seier Velken.

– Det er viktig for oss å følgja krava. Ryktet har mykje å seia for bransjen, som for andre bransjar, seier han.

For skogbotnen er det positivt at trea forsvinn. Det er nesten ikkje vegetasjon, dyr eller insekt inni eit granfelt, så det kjem meir lys til når trea forsvinn, seier Velken. Likevel byr skogsarbeidet på møte med dyr som hjort, rev og røyskattar. Ifylgje skogsarbeidaren forstår dyra at korkje han eller maskinene utgjer noko trugsmål, og dei kjem nærare og nærare med tida.

Vêret har ikkje spela på lag med skogsarbeidarane i haust. 

– Sånn som vêret har vore no, kan ein byrja å lura på kva ein driv med. Men det endrar seg når det kjem frost og litt snø, og ein kan laga bål til lunsj og kosa seg. Då gløymer ein fort ein månad med dritvêr, seier Velken.

Ifylgje Velken har det vore mykje vatn å passa på. For å stoppa avrenninga har dei laga til «slammagasin». Der stoppar massane, men vatnet har allereie fått farge og er brunt når det renn vidare. I periodar med mykje regn har vatnet vist godt att i Hardangerfjorden.

– Det ser mykje verre ut enn det er. Den einaste måten ein kan unngå det på i sånne lier er å ikkje vera her, seier Velken.

Kvalitet føre kvantitet

HHS får betalt per kubikkmeter tømmer selskapet hentar ut. Velken fortel at han i prisen må rekna inn utgifter til å henta tømmeret ut, drift av maskinene og løn til arbeidarane. Han må vurdera kor bratt terrenget er og om arbeidet vil ta meir tid av den grunn. I tillegg må han rekna på kor lang tid det tek å frakta tømmeret frå skogen til velteplassen. I Sandvenlia er transportetappen lang, seier Velken.

Helst bør skogen vera 60–70 år gamal når ein tek han ut. Om grantrea er spisse på toppen, er det eit teikn på at dei framleis er i vekst. Dei eldste trea er butte. Slik kan kven som helst sjå forskjell på alderen, forklarer Velken.

– At skogen har kvista seg sjølv opp, er eit teikn på at skogen er vaksen, seier han, og viser grantre utan greiner på den nedste delen av stamma.

Også vekstvilkåra har noko å seia. Om skogen veks seg for stor, går verdien ned. I Noreg er den maksimale diameteren på sagtømmer 55 centimeter, ifylgje Velken.

Grunneigaren får betalt per kubikkmeter tømmer som vert levert til industri. Prisen varierer etter kvaliteten. Tømmeret vert klassifisert som skur, skurslip og slip, til bruk i sagindustri eller som massevyrke. Skurslip vert mellom anna nytta til pallar, medan slip kan bli papir eller biodrivstoff.

Noko av tømmeret frå Norheimsund går direkte til Moelven Granvin Bruk AS, medan noko vert frakta utanlands med båt. 

Entreprenørprisen varierer gjerne frå 250 til 400 kroner per kubikkmeter, men ifylgje Velken er det ikkje så enkelt som at grunneigaren bør velja den billegaste. Det handlar om kunnskap.

– Heile verdiskapinga skjer ved at du kappar tømmeret rett. Prisane på tømmeret kan variera med fleire hundre kroner per kubikkmeter. Om du kappar feil, er det veldig lett å kappa vekk ein 50-lapp i verdi, seier Velken.

Han forklarer at om han finn ròte i enden på ein stokk, kappar han det vekk. Når entreprenøren gjer det, får grunneigaren meir for tømmerstokkane han skal selja. Om ein entreprenør berre er oppteken av størst mogleg volum, droppar ein dei vurderingane, ifylgje Velken.

– Eg som entreprenør får like godt betalt for alt som vert frakta ned, men grunneigaren sit att med meir om eg legg sjela mi i det, seier han.

Entreprenøren krev det same om tømmerprisen er god eller dårleg, men Velken har aldri vore med på eit prosjekt som ikkje har gjeve grunneigaren overskot.

Logistikk og arbeidsflyt

Arbeidarane byrjar tidleg om morgonen og held på utover ettermiddagen. Nokre gongar byrjar ein av dei tidleg og ein av dei seinare. Velken forklarer at det er ei praktisk ordning om hogstmaskina er komen lenger enn lassberaren.

Om mykje tømmer er klart for frakt, er det betre at transportmaskina går lengre dagar, slik at ein får frakta tømmeret vekk. Det handlar om logistikk og arbeidsflyt, ifylgje Velken. Om tømmeret ligg i vegen for lassberaren, går produktiviteten ned.

Skogsarbeidarane jobbar fire dagar i veka. Gudbrandstuen og Talle bur difor i ei brakke på ein kai i Norheimsund i vekedagane. Dei har kvar sitt soverom, toalett og dusj. Privatlivet får dei når dei er på jobb. Arbeidet er einsamt anten dei sit i kvar si skogsmaskin eller feller tre med motorsag.

Brakka er på hjul slik at arbeidarane kan flytta henne med seg til det området dei skal jobba i. Velken reiser fram og tilbake til Granvin kvar dag. Oppdraget i Sandvenlia er eitt av mange selskapet har hatt i området. Tidlegare har dei jobba på Mo i Steinsdalen og på Sæleset i Norheimsund. I fjor arbeidde dei mellom anna på Rykkje og i Laupsadalen.

– Det er veldig kjekt når ein får koma att ein plass. Det betyr at ein ikkje har skjemt seg heilt vekk, seier Velken.